Μετατραυματική Διαταραχή Στρες

Γράφει η Γιωτάκη Κατερίνα,

Ψυχολόγος, Msc.

Συμπτώματα – Κριτήρια διάγνωσης – Παράγοντες κινδύνου - Ανθεκτικότητα

    Η μετατραυματική διαταραχή στρες (ΜΤΔΣ) είναι μία διαταραχή που εμφανίζεται σε κάποιους ανθρώπους που έχουν βιώσει ένα ιδιαίτερα επικίνδυνο ή απειλητικό γεγονός για τη ζωή και την υγεία (σωματική/ψυχική/πνευματική), είτε τη δική τους είτε των άλλων.

    Ο φόβος είναι ένα συναίσθημα που ενεργοποιείται σε όλους μας κατά τη διάρκεια ή μετά από μία στρεσογόνο κατάσταση και μας βοηθά να αντιμετωπίσουμε ή να αποφύγουμε την εκάστοτε απειλή. Αυτή είναι η γνωστή αντίδραση «μάχης ή φυγής». Σχεδόν όλοι μας βιώνουμε ένα εύρος αντιδράσεων μετά από ένα τραυματικό γεγονός αλλά οι περισσότεροι από εμάς ανακάμπτουμε. Οι άνθρωποι που συνεχίσουν να αντιμετωπίζουν δυσκολίες πιθανώς να υποφέρουν από ΜΤΔΣ και είναι πιθανό να νιώθουν φοβισμένοι και σε υπερδιέγερση ακόμα κι όταν δεν βρίσκονται σε κίνδυνο.

    Η ΜΤΔΣ μπορεί να εμφανιστεί σε όλους ανεξαρτήτως ηλικίας. Βετεράνοι πολέμου, παιδιά και ενήλικες που έχουν υποστεί σωματική ή σεξουαλική κακοποίηση, ατυχήματα, καταστροφές και πολλά άλλα σοβαρά γεγονότα, είναι μερικά από τα πιο συχνά παραδείγματα. Περίπου 7-8 στους 100 ανθρώπους θα αναπτύξουν ΜΤΔΣ κάποια στιγμή στη ζωή τους, ενώ οι γυναίκες είναι πιο πιθανό να εμφανίσουν ΜΤΔΣ σε σχέση με τους άνδρες.

    Τα συμπτώματα συνήθως ξεκινούν νωρίς, μέσα στους τρεις πρώτους μήνες μετά το τραυματικό γεγονός αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις στις οποίες μπορεί να εμφανιστούν ακόμα και χρόνια μετά. Για να υπάρξει διάγνωση (από ψυχίατρο ή ψυχολόγο), τα συμπτώματα θα πρέπει να διαρκούν πάνω από ένα μήνα και να επηρεάζουν σοβαρά την λειτουργικότητα και τις σχέσεις του ατόμου. Η εξέλιξη της ΜΤΔΣ ποικίλει και ενώ κάποιοι μπορεί να ανακάμψουν μέσα σε έξι μήνες, κάποιοι άλλοι μπορεί να εμφανίζουν συμπτώματα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

    Τα κριτήρια διάγνωσης για έναν ενήλικα (σύμφωνα με το DSM-V) αναφέρουν ότι θα πρέπει να εμφανίζει όλα τα παρακάτω συμπτώματα για τουλάχιστον ένα μήνα:

• Τουλάχιστον ένα σύμπτωμα αναβίωσης
• Τουλάχιστον ένα σύμπτωμα αποφυγής
• Τουλάχιστον δύο συμπτώματα υπερδιέγερσης
• Τουλάχιστον δύο συμπτώματα σχετικά με διάθεση και γνωστικές λειτουργίες.

    Και για να τα εξηγήσουμε καλύτερα,

τα συμπτώματα αναβίωσης μπορεί να δημιουργήσουν προβλήματα στην καθημερινότητα/ρουτίνα του ατόμου και μπορεί να ξεκινήσουν από τις ίδιες τις σκέψεις και τα συναισθήματά του. Λέξεις, αντικείμενα ή καταστάσεις που υπενθυμίζουν το τραυματικό γεγονός μπορούν επίσης να πυροδοτήσουν τα συμπτώματα αναβίωσης, τα οποία περιλαμβάνουν:

• Flashbacks – αναβίωση του τραυματικού γεγονότος ξανά και ξανά, συμπεριλαμβανομένων των σωματικών συμπτωμάτων όπως η ταχυκαρδία ή ο ιδρώτας
• Άσχημα όνειρα – εφιάλτες
• Αρνητικές-φοβιστικές-ενοχλητικές σκέψεις

    Τα συμπτώματα αποφυγής, περιλαμβάνουν την αποφυγή χώρων, γεγονότων, αντικειμένων ή ερεθισμάτων που μπορεί να υπενθυμίσουν στο άτομο το τραυματικό γεγονός. Μπορεί επίσης, να αποφεύγονται σκέψεις και συναισθήματα σχετικά με αυτό, επηρεάζοντας και πάλι την καθημερινή ρουτίνα. Για παράδειγμα, μετά από ένα σοβαρό τροχαίο ατύχημα, ένα άτομο το οποίο οδηγούσε μέχρι τότε, μπορεί να αρχίσει να αποφεύγει τόσο την οδήγηση αυτοκινήτου όσο και την απλή επιβίβαση σε αυτό.

    Τα συμπτώματα υπερδιέγερσης είναι συνήθως σταθερά και δεν πυροδοτούνται από ερεθίσματα που υπενθυμίζουν κάτι από το τραυματικό γεγονός. Περιλαμβάνουν την ευερεθιστότητα του ατόμου να νιώθει τρόμο, το αίσθημα της έντασης, διαταραχές στον ύπνο και έντονες εκρήξεις θυμού. Τα συμπτώματα αυτά μπορεί να κάνουν το άτομο να νιώθει στρεσαρισμένο και θυμωμένο ενώ παρεμποδίζουν καθημερινές λειτουργίες όπως είναι ο ύπνος, η κατανάλωση φαγητού και η συγκέντρωση.

    Τέλος, τα συμπτώματα σχετικά με τη διάθεση και τις γνωστικές λειτουργίες περιλαμβάνουν τη δυσκολία στην ανάκληση λεπτομερειών του τραυματικού γεγονότος, αρνητικές σκέψεις για τον εαυτό και τον κόσμο (ακόμα και αυτοκτονικό ιδεασμό), αρνητικά συναισθήματα όπως ενοχή και μομφή και έλλειψη ενδιαφέροντος για ευχάριστες δραστηριότητες του παρελθόντος.

    Όλα τα παραπάνω συμπτώματα είναι φυσιολογικό να εμφανιστούν μετά από ένα τραυματικό γεγονός. Αν όμως είναι αρκετά σοβαρά και διαρκέσουν κάποιες εβδομάδες (έως τέσσερις), τότε αναφερόμαστε στην οξεία διαταραχή στρες. Αν τα συμπτώματα διαρκέσουν πάνω από ένα μήνα, επηρεάζουν σημαντικά τη λειτουργικότητα και δεν οφείλονται σε χρήση ουσιών, άλλη ασθένεια ή σε κάποια άλλη αιτία εκτός του τραυματικού γεγονότος, τότε αναφερόμαστε στη ΜΤΔΣ. Συχνά η ΜΤΔΣ συνυπάρχει με κατάθλιψη, χρήση ουσιών ή κάποια άλλη αγχώδη διαταραχή.

    Τα παιδιά και οι έφηβοι είναι πιθανό να έχουν ακραίες αντιδράσεις σε ένα τραυματικό γεγονός αλλά τα συμπτώματά τους δεν είναι πάντα ίδια με αυτά των ενηλίκων. Σε παιδιά ηλικίας κάτω των 6 ετών, τα συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν:

• Βρέξιμο του κρεβατιού (αφού έχουν μάθει προηγουμένως να χρησιμοποιούν την τουαλέτα)
• Να ξεχνούν ότι είναι ικανά να μιλήσουν ή τον τρόπο να μιλήσουν
• Αναπαράσταση στο παιχνίδι του τραυματικού γεγονότος
• Έντονη και ασυνήθιστη προσκόλληση σε ένα γονέα ή σε κάποιον άλλο ενήλικα.

    Τα μεγαλύτερα παιδιά και οι έφηβοι είναι πιο πιθανό να εμφανίσουν συμπτώματα παρόμοια με των ενηλίκων. Μπορεί επίσης να αναπτύξουν καταστροφικές ή ασεβείς συμπεριφορές, να νιώθουν ένοχα που δεν μπόρεσαν να προβλέψουν ή να αποτρέψουν το τραυματικό γεγονός αλλά και να έχουν σκέψεις για εκδίκηση.

Γιατί κάποιοι άνθρωποι εμφανίζουν ΜΤΔΣ και κάποιοι άλλοι όχι?

    Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι δεν εμφανίζουν όλοι οι άνθρωποι ΜΤΔΣ μετά από κάποιο τραυματικό γεγονός∙  στην πραγματικότητα οι περισσότεροι δεν εμφανίζουν. Οι παράγοντες που παίζουν ρόλο στο αν θα αναπτύξει κάποιος ΜΤΔΣ, χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: στους παράγοντες κινδύνου, οι οποίοι αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης ΜΤΔΣ και στους παράγοντες ανθεκτικότητας, οι οποίοι μειώνουν την πιθανότητα εμφάνισης ΜΤΔΣ.

    Μερικοί από τους παράγοντες κινδύνου που αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης ΜΤΔΣ είναι:

• Αίσθημα τρόμου, αβοηθητότητας ή υπερβολικός φόβος
• Τραυματικό γεγονός κατά την παιδική ηλικία
• Η θέα ενός ανθρώπου τραυματισμένου ή νεκρού
• Σωματικός τραυματισμός
• Συνεχείς επικίνδυνες και στρεσογόνες εμπειρίες
• Η μειωμένη ή ανύπαρκτη κοινωνική υποστήριξη μετά από ένα τραυματικό γεγονός
• Η εμφάνιση ενός επιπλέον στρεσογόνου γεγονότος μετά το τραύμα (πχ. η απώλεια εργασίας κατά το πένθος)
• Η ύπαρξη ψυχιατρικού ιστορικού ή χρήσης ουσιών

    Μερικοί από τους παράγοντες ανθεκτικότητας που μειώνουν την πιθανότητα εμφάνισης ΜΤΔΣ είναι:

• Η αναζήτηση υποστήριξης από τον κοινωνικό περίγυρο, όπως φίλοι και οικογένεια
• Η ικανότητα να αντιδρά κάποιος αποτελεσματικά απέναντι στον κίνδυνο παρά το συναίσθημα του φόβου
• Το αίσθημα σιγουριάς ότι μπορεί να διαχειριστεί κάποιος την απειλητική κατάσταση
• Η ύπαρξη μιας θετικής στρατηγικής διαχείρισης του γεγονότος ή ενός τρόπου να περνά κάποιος μέσα από το γεγονός και να μαθαίνει από αυτό. 
• Η εύρεση μιας εξειδικευμένης ομάδας υποστήριξης μετά το τραυματικό γεγονός.